Ten artykuł dotyczy obiektu z powiązanymi elementami. Sprawdź też: inne znaczenia tej nazwy.

System (stgr. σύστημα systema – rzecz złożona) – obiekt fizyczny albo abstrakcyjny, w którym da się wyodrębnić zespół albo zespoły elementów wzajemnie powiązanych w układy, realizujących jako całość funkcję nadrzędną albo zbiór takich funkcji (funkcjonalność). Z uwagi na fakt, że wyodrębnienie wszystkich elementów przynależących do systemu bywa w praktyce nieraz bardzo trudne, dlatego do badania systemów wykorzystuje się ich uproszczone modele. Elementy przynależące do jednego systemu nie potrafią jednak stanowić równocześnie elementów przynależnych do innego systemu.

Za kryterium podziału przyjmując wymienialność elementów systemów, w trakcie ich działania systemy dzieli się na:

• otwarte np. organizmy biologiczne,
• domknięte np. maszyny informacyjne typu komputery,
• zamknięte np. maszyny energetyczne typu prądnica.

Znaczenie terminu system

W filozofii systemem nazywa się zbiór tez oraz twierdzeń stanowiących pewną spójną całość. Również zasady organizacji czegoś – zbiór przepisów albo reguł obowiązujących w danej dziedzinie.

Np. w psychologii systemem jest też nazywany zbiór elementów, powiązanych ze sobą relacjami w taki sposób, że stanowią one całość zdolną do funkcjonowania w określony sposób. Definicję tę wprowadził Tadeusz Tomaszewski.

Podobną do ujęcia funkcjonującego w psychologii definicję terminu system wprowadził pionier cybernetyki w Polsce Marian Mazur. Wedle niego system jest to zbiór elementów oraz zachodzących pomiędzy nimi relacji.

Ogólna teoria systemów

 Osobny artykuł: Teoria systemów.

Jest to hipotetyczna najbardziej ogólna "teoria wszystkiego", która zakłada, że własności struktur systemowych są uniwersalne. Została zapoczątkowana w biologii przez Ludwiga von Bertalanffyego, rozwijana oraz uzupełniana przez cybernetyków oraz cybernetyków społecznych, adoptowana w inżynierii jako inżynieria systemów, oraz aktualnie poszerzana na nauki socjo-ekonomiczne oraz kognitywne, np. inżynieria socjo-kognitywna.

Ogólna teoria systemów dotyczy wszystkich obiektów, które da się uważać za inteligentne, np. ludzkie organizacje oraz systemy złożone, takie jak ludzie-technologia, człowiek-społeczeństwo-środowisko. W ostatnich latach jest też lansowana nowa nazwa nauki o uniwersalnych własnościach systemów – ang. systemics, co da się tłumaczyć jako systemika (?) – w Polsce do tej pory nie używana (pojawia się jednak termin systemologia).

Organizacja systemu

Organizacja systemu to jego struktura w formie sieci relacji pomiędzy elementami oraz własności tych relacji. Niezmienność takich struktur jest warunkiem rozpoznania tożsamości systemów. W strukturze systemu potrafią występować podsystemy, czyli elementy systemu, które same są systemami. System którego elementami są inne systemy jest nadsystemem.

Rygory metody systemowej

Systemy powinny być tak określone, aby ich określenie było:

• ścisłe – by było wiadomo, co do nich należy, a co nie należy. Określenie systemu bywa nawet bardzo ogólne, ale nie bywa ogólnikowe,
• niezmienne – w całym toku rozważań, tak by zachodzące w nich zmiany mieściły się w ramach ich określenia. Jest niedopuszczalne, żeby jakieś elementy były czasem traktowane jako należące do systemu, czasem zaś jako do niego nie należące,
• zupełne – podział systemu na podsystemy powinien być zupełny, czyli system nie może zawierać elementów nie należących do żadnego z jego podsystemów,
• funkcjonalne – systemy powinny być wyodrębniane ze względu na spełniane funkcje, a nie ze względu na oddzielność przestrzenną.

Klasyfikacja systemów

Istnieje wiele kryteriów hierarchicznej klasyfikacji/taksonomii systemów. Podczas przeprowadzania klasyfikacji systemów trzeba jednak pamiętać o zasadzie precyzyjnego ustalenia kryteriów.

Najbardziej ogólne, interdyscyplinarne podziały podstawowe to:

• systemy abstrakcyjne oraz fizyczne:
  • abstrakcyjne: np. systemy pojęć, reguł, modeli, działań,
  • fizyczne: zbudowane z materii albo energii.
• systemy statyczne oraz dynamiczne:
  • system statyczny jest niezmienny w czasie, bywa abstrakcyjny albo fizyczny,
  • system dynamiczny to taki, w którym przeistoczenie w jednej części wpływa na pozostałe; największy dynamiczny system fizyczny to Wszechświat.
• systemy otwarte, zamknięte oraz autonomiczne – ten podział w zastosowaniu do systemów fizycznych jest subiektywny oraz przybliżony, choć wielokrotnie używany:
• systemy zamknięte są przeważnie abstrakcyjne, zaś
• systemem otwartym oraz autonomicznym jest np. każdy organizm żywy.

Podstawową różnicą pomiędzy systemami biologicznymi a psychicznymi oraz społecznymi, jest to, że biologiczne przetwarzają oraz reprodukują zdarzenia, zaś psychologiczne są określane przez komunikację, świadomość oraz sens (rzeczowy, czasowy oraz społeczny).

W ostatnich czasach koncepcja systemu była także rozszerzona na tzw. systemy inteligentne oraz dotyczy najczęściej oprogramowania zdolnego do realizowania zadań sztucznej inteligencji.

Specyficzne cechy systemów fizycznych

• granice,
• entropia – miara nieuporządkowania,
• eksport oraz import materii oraz energii (wymiana informacji z otoczeniem),
• morfostaza – tendencja do zachowania struktury,
• morfogeneza – tendencja do zmiany,
• homeostaza – tendencja do utrzymania równowagi funkcjonalnej,
• ekwifinalność,
• ekwipotencjalność,
• procesy regulacyjne (sprzężenie zwrotne dodatnie oraz ujemne).

Przykłady wielorakich typów oraz rodzajów systemów

Pojęcie system jest w języku naturalnym oraz we wszystkich naukach oraz technologiach. Jego konkretne znaczenie tzw. "specjalizacja" zależy od tego gdzie jest użyte.

• system społeczny, system państwowy, system prawny – nauki społeczne
• system informatyczny, system operacyjny – informatyka
• system autonomiczny – Internet, cybernetyka
• terapia w psychologii systemowej
• system dedukcyjny – logika
• system liczbowy, dziesiętny, dwójkowy itp. – matematyka
• system metryczny – jednostki miar
• system reguł gry
• system nerwowy – anatomia
• system geologiczny – jednostka stratygraficzna (geologia)
• system słoneczny, system planetarny, system heliocentryczny – astronomia
• system filozoficzny – filozofia
• system polityczny
• system bankowy
• system radionawigacyjny
• system w grach fabularnych
• system gry w grach losowych

Sprawdź też

Sprawdź hasło system w Wikisłowniku

• Analiza systemowa – koncepcja z zakresu nauk społecznych wykorzystująca dorobek teorii systemów.
• Układ – bliskoznaczny termin polskojęzyczny, np. układ równań znaczy to samo co system równań.
• System złożony, czyli poprawnie układ złożony (w fizyce, chemii, biologii oraz innych naukach).

Bibliografia

• Bertalanffy, L. von, Ogólna teoria systemów. Podstawy, rozwój, zastosowania. PWN, Warszawa 1984.
• Mazur M., Pojęcie systemu oraz rygory jego stosowania. Postępy Cybernetyki, z. 2, 1987.
• Sadowski W., Podstawy ogólnej teorii systemów. Analiza logiczno-metodologiczna. PWN, Warszawa 1978.

Linki zewnętrzne

• Instytut Badań Systemowych Polskiej Akademii Nauk (IBS PAN)
• #810000 Komitet Badań Naukowych, 812300 Ogólna teoria systemów - system klasyfikacji
• System, proces, funkcja, cel - Perspektywa systemowa - TOGA Meta-theory - Adam Maria Gadomski, Strona ENEA (Włoska Agencja Badawcza). (ang.)
• Przykład: Teoria Systemów w Telekomunikacji
• 4rf44://www.autonom.edu.pl - serwis zwolenników polskiej szkoły psychocybernetyki oraz cybernetyki społecznej.